De verkiezingen komen eraan, je mag weer stemmen. Je bent vast bekend met het belang van stemmen, maar wist je ook dat jouw stemkeuze direct invloed heeft op het aanbod van (gezonde) voeding? Hoe zit dat? En wat te doen?

Voedingsbeleid, hoe werkt dat in Nederland?

Het is handig om te beginnen bij het begin, het Nederlandse voedingsbeleid. De minister of Staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) is verantwoordelijk voor onze voeding (let op, niet voedsel. Dit valt grotendeels onder de verantwoordelijkheid van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit). Afgelopen kabinetsperiode was Staatssecretaris Maarten van Ooijen (CU) hiervoor aangesteld. Zijn voorganger en partijgenoot, Paul Blokhuis, kwam met Het Nationaal Preventieakkoord (1).

In dit Nationaal Preventieakkoord zijn ambities en acties bepaald om overgewicht, problematisch alcoholgebruik en roken in 2040 drastisch te hebben verminderd. Waarom deze drie onderwerpen? Omdat ze verreweg de grootste oorzaak voor ziektelast in Nederland zijn; 35.000 doden en 9 miljard euro aan zorguitgaven per jaar. (Lees meer over de belangrijkste veroorzakers van ziekterisico in mijn eerdere blog.) Het akkoord is in 2018 getekend door een grote, diverse groep van maatschappelijke partijen en het bedrijfsleven.

In deze podcast focus ik op gezonde voeding. Afspraken die daarmee te maken hebben vallen onder het thema ‘overgewicht’. Je kunt dan bijvoorbeeld denken aan het opzetten van een nieuw nationaal systeem voor productverbetering dat resulteert in minder suiker, vet en zout in onze voeding (POV-podcast over de NAPV). Of bijvoorbeeld de beperking van marketing voor ongezonde voeding richting kinderen. Maar ook aan de introductie van een voedselkeuzelogo (in 2020 is gekozen voor Nutriscore).

Wil je meer weten over het Preventieakkoord en de rol daarin van wetenschap, industrie en politiek (inclusief stemkeuze)? Prof. Dr. Ir. Jaap Seidell vertelt erover in I’m a Foodie’s ‘Podcast over Voeding’. #S01A06

Meten is weten

Het RIVM rapporteert jaarlijks de voortgang van het Nationaal Preventieakkoord. De volgende rapportage volgt eind 2023. Eens in de vier jaar zal er worden gekeken of de ambities van 2040 nog haalbaar zijn. Zo niet, dan worden er aanvullende afspraken gemaakt. Bij de vorige verkiezingen schreef ik dat er ondertussen aanvullende onderzoeken gedaan waren naar het effect op overgewicht door – het mogelijk invoeren van – een gezonde schoollunch en meer bewegen op de basisschool of een suikertaks op suikerhoudende dranken (2, 3,4). De Staatssecretaris heeft het eerste deel uitgevoerd en in zijn periode niks meer meegedaan. De suikertaks op suikerhoudende dranken is in eerste instantie een verhoging van de verbruikersbelasting op alcoholvrije dranken geworden. Dit gaat in per 1 januari 2024. 

Kan dat ook sneller?

Een aantal wetenschappers en maatschappelijke partijen geven aan dat het Nationaal Preventieakkoord en/ of de Rijksoverheid een tandje moet bijzetten.

Zo werd in 2020 een wetenschappelijk onderzoek gepresenteerd naar het rijksoverheidsbeleid met betrekking tot onze voedselomgeving (5). Deze voedselomgeving beïnvloedt namelijk in grote mate ons voedingspatroon, bijvoorbeeld door het aanbod, de prijs en marketing van voedingsmiddelen. Voedingswetenschapper Maartje Poelman vertelt er in de ‘Podcast over Voeding’ meer over. De top 6 beleidsacties die in het onderzoek werden aanbevolen om onze voedselomgeving gezonder te maken zijn:

  1. Zorg dat het nieuwe systeem voor productverbetering minimaal voldoet aan o.a. ambitieuzere doelstellingen
  2. Verbied alle vormen van reclame gericht op kinderen onder de 18 jaar voor voedingsmiddelen die buiten de Schijf van Vijf vallen
  3. Formuleer duidelijke regels en voorschriften voor het vergroten van het aandeel gezonde voedingsmiddelen door cateraars, quick service restaurants, supermarkten en winkels
  4. Verhoog de prijzen van ongezonde voedingsmiddelen
  5. Verlaag de prijzen van gezonde voedingsmiddelen
  6. Financier voedselhulp

In 2020 trokken ongeveer tegelijkertijd De Alliantie Voeding voor de Gezonde Generatie (opgericht door Diabetes Fonds, Hartstichting, Maag Lever Darm Stichting en Nierstichting en in samenwerking met Gemeente Amsterdam, JOGG en UNICEF Nederland) aan de bel met de actie: het is tijd voor gezonde voeding. Zij eisen in feite drie acties van het nieuwe kabinet:

  1. Het gezonder maken van bewerkte voedingsmiddelen
  2. Minder suiker in frisdrank
  3. Gezonde kindermarketing

Een kleine twee weken geleden startte diezelfde Alliantie Voeding voor de Gezonde Generatie de campagne ‘Op zoek naar gezond’. Daarin benoemen ze expliciet de volgende drie punten:

  1. Bijna 80% van het voedingsaanbod in supermarkten is ongezond
  2. Groenten en fruit zijn de afgelopen jaren 40% duurder geworden
  3. De voedingsmiddelenindustrie besteedt jaarlijks zo’n 1,6 miljard aan reclame en promotie, waarvan ongeveer 80% aan ongezonde voeding

Overigens zijn er nog een aantal andere acties gestart, ik heb er voor deze podcast twee uitgekozen om je een gevoel te geven bij de veel genoemde mogelijke maatregelen.

Wat vinden politieke partijen van voeding?

Ondertussen ben je hopelijk nieuwsgierig geworden naar wat de politiek hiermee wil gaan doen. Overigens zijn hun ambities niet altijd 1-op-1 met elkaar vergelijkbaar. De een heeft het bijvoorbeeld over een verbod op kindermarketing voor fastfood, de ander over niet-Schijf van Vijf producten. 

Hier kun je de PDF van de onderstaande tabel downloaden.

verkiezingspartijen

Opvallend ditmaal is dat bestaanszekerheid wordt gekoppeld aan preventie in het kader gezondheid. NSC zegt daarover bijvoorbeeld:

Veel (chronische) gezondheidsproblemen hebben een maatschappelijke component, bijvoorbeeld armoede, schulden en gebrekkige huisvesting. Het bevorderen van bestaanszekerheid heeft daarom ook positieve gevolgen voor de gezondheid. Preventie gaat daarnaast ook over de leefomgeving, de leefomstandigheden van burgers en meedoen in de samenleving.

Niet alleen NSC noemt dit, Volt bijvoorbeeld ook. Het idee achter het verstrekken van schoolmaaltijden hangt daar ook deels mee samen. Namelijk, hiermee wordt gezond eten bevorderd, ongelijkheid aangepakt en zit niemand meer met honger in de klas. Ook zijn er meerdere partijen die ervoor pleiten om gezondheidsdoelen vast te leggen in de wet.

Opvallende uitspraken

JA21: Middelen die bewezen hebben dat ze op termijn grote maatschappelijke kosten voorkomen, moeten weer in het pakket worden opgenomen (voorbeelden zijn vitamine-D en vaccinaties zoals tegen gordelroos)

DENK: We maken ons zorgen over additieven zoals aspartaam en genetisch gemodificeerd voedsel. We gaan hier meer onderzoek naar doen en leggen schadelijke effecten aan banden.

Wat moet ik nou stemmen?

Dat is uiteraard aan iedereen zelf te bepalen. De een zal accent op voeding leggen, terwijl een ander geïnteresseerd is in de woningmarkt en weer een ander in het immigratiebeleid. Het belangrijkste dat ik zou willen meegeven is: je stemt telt en heeft daadwerkelijk invloed op het toekomstige beleid op het aanbod van gezonde voeding.

Disclaimer

Het politieke speelveld rondom voeding is iets gecompliceerder dan ik het schets. Er worden op internationaal niveau afspraken gemaakt, bijvoorbeeld via de Wereldgezondheidsorganisatie, en uiteraard ook op Europees niveau. Deze hebben in meer of mindere mate weer effect op mogelijkheden voor het maken van Nederlands beleid. Desalniettemin is het nu verkiezingstijd, dus laat je (gezonde) stem horen!

Bronnen

  1. Rijksoverheid, rijksoverheid.nl > documenten > convenanten > 2018/11/23 > Nationaal Preventieakkoord, 2018
  2. RIVM, rivm.nl > nieuws > Een gezonde schoollunch en meer bewegen op de basisschool helpen in de aanpak van overgewicht, 2020
  3. Rijksoverheid, Uitwerking Motie Dassen/Van Weyenberg: Structurele scenario’s voor het aanbieden van schoolmaaltijden, 2023
  4. RIVM, rivm.nl > publicaties > Suikertaks: een vergelijking tussen drie Europese landen: Kenmerken en effecten van een belasting op suikerhoudende dranken, met overwegingen voor Nederland, 2020
  5. Djojosoeparto SK, Kamphuis CBM, Vandevijvere S en Poelman MP, namens het JPI-HDHL Policy Evaluation Network. The Healthy Food Environment Policy Index (Food-EPI): Nederland. Een beoordeling van rijksoverheidsbeleid met betrekking tot de voedselomgeving in Nederland en beleidsaanbevelingen voor het creëren van een gezonde voedselomgeving. Utrecht, Universiteit Utrecht, 2020