Wanneer een obsessie voor gezonde voeding te ver gaat: The Female Athlete Triad / RED

Woensdag 30 januari

Bij mijn dagelijkse vier-uurtjes-koffie sla ik de krant open. De media is het er eenduidig over eens: Mathieu van der Poel wordt wereldkampioen. Van Aert? Die is te dik. Ik werp een snelle blik op het koekje naast mijn koffiemok. Misschien laat ik dat toch maar liggen vandaag.

Woensdag 6 februari

Mijn vader wordt 60 vandaag. Ik bedank vriendelijk voor het stukje taart.

Woensdag 20 februari

In de winkel loop ik snel voorbij het rek met kaas. Dat bevat veel teveel vet! Vanmorgen stond mijn spiegelbeeld me niet aan en dus gaat er wat veranderen! Ik voel me sterk, het gaat me lukken!

ongezond

Woensdag 20 maart

Vanmorgen ben ik snel voorbij de spiegel gelopen. Ik wou niet kijken. Het water loopt me in de mond bij het zien van de sappige, verse mango in de koelkast. Nee, meid, nee. Je weet dat fruit suikers bevat! Neem maar een brocolli. Zucht. Ik haat brocolli.

Wat is jouw beeld van sportvoeding? Een afgelijnd, strak schema met nauwkeurige grammetjes en milliliters? Vergeet dat maar snel! Zelfs de meeste topatleten krijgen het benauwd van zo’n keurslijf. Ik heb een snelle rondvraag gedaan bij 27 Belgische toplopers. Van de 23 atleten die antwoordden, keken slechts 2 op een gram meer of minder. Enkel die twee wogen hun havermout en maten hun melk, om het even plastisch uit te drukken. En de rest? Die hadden wel een basis idee van wat ze wanneer aten en waarvoor ze liever bedankten, maar verder ging het allemaal op gevoel. En topatleet of niet, soms zit dat gevoel gewoon fout.

Gevaarlijk perfectionisme: The Female Athlete Triad

Wat zich hierboven in het dagboek afspeelt, noemen de meeste mensen wellicht “anorexia”. Bij topatleten haalt men meestal de schouders op. “Perfectionisme” zeggen ze dan. De wetenschappelijke wereld heeft hier echter een andere term voor: De afgelopen jaren was dat vooral “the female athlete triad”, waar men nu vaker spreekt over “relative energy deficiency” (RED) (1–3). The female athlete triad is de naam van een vicieuze cirkel die specifiek voor vrouwen geldt. Of een vicieuze driehoek, eigenlijk. De hoekpunten worden gevormd door eetstoornissen, menstruatiestoornissen en botontkalking. Maar terwijl onderzoekers deze driehoek volledig uitpluisden, ‘vergat’ men een deel van het verhaal. De laatste jaren is men zich er meer en meer van bewust dat de eetproblematiek niet beperkt blijft tot vrouwen en al helemaal niet tot deze drie puntjes. Het Internationaal Olympisch Committee (IOC) riep daarom in 2014 de term ‘RED’ in het leven: voortaan werd ook de problematiek bij onze mannelijke collega’s onderzocht, en probeerde men het grotere plaatje in kaart te brengen (2,3).

Een ver-van-mijn-bed verhaal? Misschien niet, zo bewees Louise Carton (1 van de beste Belgische afstandslopers) met haar recente ‘coming-out’ (4). Via Twitter biechtte ze op dat ook zij slachtoffer was geworden. De Atletiekliga was geschokt. Niet enkel omwille van hun voormalige Europese Kampioene, neen, in de comments verschenen reacties van de éne na de andere atlete. “Ik ook” klonk het van alle kanten. #Me 2?

Té gezond is ongezond

Maar, goed, even terug naar dat ‘perfectionisme’, hoe zit dat nou? Laten we simpel beginnen en eerst even de female athlete triad bekijken.

De gemiddelde atleet is een perfectionist: hij of zij doet alles voor minimale prestatieverbetering. In duursporten is één van deze factoren het lichaamsgewicht of vetpercentage: als je een gram minder weegt, moet je die niet heel de tijd meesleuren. Tijdswinst dus. En ook nog eens minder belasting voor de botten, dat is mooi meegenomen! Er is echter een ondergrens… Omdat mensen zich vaak vergelijken met anderen, wordt dit al snel een gevaar: veelvoorkomende eetpatronen als boulimia, anorexia en de iets mildere orthorexia nervosa treft menig vrouwelijke atleet en hier en daar ook een mannelijke (1,5).

Typisch begint deze cirkel door ‘gezond’ te gaan eten. En als je ‘gezond’ definieert als ‘weinig caloriën’ en je gaat steeds gezonder eten, kom je uiteindelijk op een punt waarbij je minder energie opneemt dan je lichaam verbrandt.

En daar zit dus het probleem.

Je (vrouwelijk) lichaam beslist dan als het ware dat je niet meer in staat bent kinderen te krijgen. Daar ben je te zwak voor geworden, heb je te weinig reserves voor. En dus zorgt het ervoor dat je dat ook niet meer kan: de hormonale machine die je maandstonden regelt (de ‘hypothalamic-gonadal axis’) wordt verstoord (6). Zo zouden 40 tot 50% van de vrouwelijke elitelopers geen maandstonden meer krijgen. Klinkt goed, toch? Lekker handig, toch? Wel, niet dus. Enerzijds kan dit hele verhaal leiden tot permanente onvruchtbaarheid. Anderzijds hebben we diezelfde hormonen ook nodig voor de opbouw van ons skelet. En zo komen we meteen aan het derde puntje van onze driehoek: osteoporose of botontkalking. Eens verloren, kan de botmassa niet hersteld worden en loeren de stressfracturen om de hoek.

Dit overigens in scherp contrast met koolhydraatrijke voeding, die de kans op het ontwikkelen van osteoporose zou verminderen (6). Maar ‘to carb or not to carb’ is dan weer een total ander onderwerp.

Goed, the Female Athlete Triad dus. Het bestaat, meer nog, het lijkt wel een hype tegenwoordig. En het is lang niet zo onschuldig. Volgens onderzoek aan Amerikaanse universiteiten misbruikt 32% van de sportieve meiden dieetpillen of laxeermiddelen of braakt de maaltijd weer uit (7). Maar zoals ik al zei: Deze driehoek is slechts een klein onderdeeltje van het Relative Energy Deficiency (RED) syndroom (2). Hoewel nog niet alle details uitgeklaard zijn en het een behoorlijk complex beestje is, zal ik proberen hier kort wat over te vertellen.

RED

Volgens de officiële definitie is het RED syndroom een syndroom dat veroorzaakt wordt door een relatief energietekort en leidt tot gezondheidsschade en slechtere prestaties (3). Een relatief energietekort hebben we hierboven ook al gezien, toen we het hadden over the female athlete triad. Anders dan toen, hebben we het hier zowel over mannen als vrouwen. Ook mannen? Ja, ook mannen. Mannelijke atleten zouden zelfs vaker binge-eten dan vrouwen (8). En waar een energietekort in vrouwen lijdt tot de verstoring van de vrouwelijke hormooncyclus, doet het in mannen de testosteronspiegel dalen (2,9).

De ‘gezondheidsschade’ beperkt zich nu niet tot osteoporose en verstoorde menstruaties, maar omvat talrijke factoren: cardiovasculaire aandoeningen, verstoord metabolisme, immuniteit,… Er wordt zelfs een link gelegd met ontstaan van depressies (2,3,10). RED gaat dus veel verder dan de goed onderzochte triad en staat nu volop in de onderzoek-spotlight.

Opnieuw zijn de risicofactoren een combinatie van psychologie en biologie: De meeste slachtoffers vinden we in gewichts-afhankelijke sporten zoals duursporten, sporten met gewichtsklasses en sporten waarbij de esthetische factor belangrijk is. Blessures vormen ook een risicofactor, net zoals het opscheppen tegen teamgenoten, gezamelijke wegingen en perfectionisme (2,8).

Een voorbeeld waarbij mannen het moeilijker hebben dan vrouwen, is paardrijden: uiteraard is het beter als je lieve viervoeter minder gewicht moet meezeulen. Mannen zijn over het algemeen echter zwaarder dan vrouwen. In 1995 kwam aan het licht dat 69% van de mannelijke jockeys maaltijden oversloeg, 30% braakte en 14% laxeermiddelen misbruikten (8). De uitbreiding naar RED was dus geen overbodige stap.

ongezond

The Female Athlete Triad / RED bestrijden en vermijden

Maar hoog tijd dat ik ook eens wat positiefs kom vertellen: wat kan je er nu aan doen? Hoe ontsnap je uit deze cirkel? Of beter nog: hoe loop je er met een boog omheen?

Eerst en vooral moet je het natuurlijk opmerken. Soms is het overduidelijk, maar meestal wordt de atleet heel goed in het stiekem verstoppen van zijn/haar gedrag. Wordt is hier misschien wel het belangrijkste woord, want een eetstoornis ontstaat niet op één dag. Daarom kan je best letten op veranderingen (11): wil dochterlief plots niet meer samen eten? Verzint ze steeds meer uitvluchten om sociale contacten te vermijden? Misschien is ze wel erg prikkelbaar de laatste tijd. Wellicht heeft papa dan al een paar keer “Het is weer de periode van de maand, zeker?” laten vallen. Maar misschien speelt er iets anders? Op EetExpert.be vind je een hele lijst aan mogelijke signalen, gaande van fysiek (droge huid,…) tot emotioneel. Je vindt er ook info over wat je best doet en wie je best contacteert als je je zorgen maakt. Want laat me dat wel even duidelijk stellen, misschien is het maar dat: jij die je zorgen maakt. Veel meiden zijn erg bezig met hoe ze eruit zien, zonder dat daar natuurlijk een eetstoornis aan te pas komt. Geen paniek dus, misschien is er niets aan de hand.

Als er wel wat aan de hand lijkt, vind je meer info op Eetexpert.be (12) en Eetproblemenindesport.be (13). Internationaal zijn er richtlijnen vanuit de  National Collegiate Athletic Association (NCAA) en zelfs het International Olympic Commitee (IOC) (11).

In ieder geval: Don’t panic! Zelfs als er iets aan de hand lijkt te zijn, hoeft dit nog niet meteen een eetstoornis te zijn. De voedingswereld is niet zwart-wit: tussen een volkomen normaal eetpatroon en een eetstoornis zitten duizenden schakeringen grijs. Dit noemen we ‘eetproblemen’ (bv. te veel eten, te weinig eten, eetbuien, …). De klachten zijn minder erg dan bij eetstoornissen en we beschouwen dit niet als ernstige lichamelijke en psychologische ziekten. Vooraleer we over een ‘eetstoornis’ (anorexia nervosa, boulimia nervosa,…) spreken, moet men aan bepaalde criteria voldoen. Er is niet enkel sprake van een verstoord eetpatroon, maar ook een verstoord lichaamsbeeld en andere fysieke en mentale problemen.

Toch is het goed om ook eetproblemen op te merken. Ze kunnen ook een nadelige invloed hebben op het lichaam, het sociaal leven en het zelfbeeld. Uiteindelijk kunnen ze leiden tot een eetstoornis (12,14).

Het allerbelangrijkste kan ik je hier wel even vertellen, dat spaart je alvast wat tijd: Vermoed je dat er iets is? Praat erover, zonder druk te zetten. Meestal duurt het even voor de atleet open kaart wil spelen. Bij Louise Carton was hier zelfs een “crisis” voor nodig, zoals ze het zelf noemt (11).

Er is echter 1 uitzondering: als je vermoedt dat je liefste dochter, beste vriendin of trainingsmaat ook voedsel uitbraakt, kan er dringend medische hulp nodig zijn. Doordat zij (of hij) hierdoor weinig voedingsstoffen binnenkrijgt, kan er een tekort aan kalium ontstaan, wat belangrijk is voor de spieren (11). Als je even bedenkt dat het hart ook een spier is… wel, je snapt mijn punt.

Een simpele bloedtest kan je dan vertellen hoe ernstig het met de voedingsstoffen gesteld is.

Don’t panic!

Ik wou je niet ongerust maken. Ik wou je dit graag vertellen omdat het er is. En als je zelf sport of je zus of je vriendin, misschien zelfs je dochter of zoon, moet je er even van gehoord hebben, zo simpel is het. Ik vind gezond eten erg belangrijk, meer nog, het ís belangrijk, maar laten we niet overdrijven. Als ik volgende week verjaar, eet ik een stukje taart. Dat zou ik drie jaar geleden niet gedaan hebben. We leren allemaal bij, toch?

Bronnen

  1. Donaldson MLC. The Female Athlete Triad: A Growing Health Concern. Orthop Nurs. 2003;22(5):322–4.
  2. Mountjoy M, Sundgot-borgen JK, Burke LM, Ackerman KE, Blauwet C, Constantini N, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport ( RED-S ): 2018 update. 2018;687–97.
  3. Ackerman KE, Holtzman B, Cooper KM, Flynn EF, Bruinvels G, Tenforde AS, et al. Low energy availability surrogates correlate with health and performance consequences of Relative Energy Deficiency in Sport. 2019;628–33.
  4. Carton L. Taboes zijn er om te doorbreken [Internet]. 2019. Available from: https://louisecarton.be/2019/05/17/taboes-zijn-er-om-te-doorbreken/
  5. Heikura IA, Stellingwerff T, Mero AA, Uusitalo ALT, Burke LM. A mismatch between athlete practice and current sports nutrition guidelines among elite female and male middle- and long-distance athletes. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2017;27(4):351–60.
  6. Niewold T. Nutrition and Health. 2018.
  7. Lionel W. Rosen, Douglas B. McKeag DOH& VC. Pathogenic Weight-Control Behavior in Female Athletes. Phys Sportsmed. 1986;
  8. Baum A. Eating Disorders in the Male Athlete. 2006;36(1):1–6.
  9. Torstveit MK, Fahrenholtz IL, Lichtenstein MB, Stenqvist TB, Melin AK. Exercise dependence , eating disorder symptoms and biomarkers of Relative Energy Deficiency in Sports ( RED-S ) among male endurance athletes. 2019;1–8.
  10. Keay N, Rankin A. Infographic . Relative energy deficiency in sport : an infographic guide. 2019;0(0):1–3.
  11. Carton L, Engelen D, Kenniscentrum Eetexpert. Eetproblemen in de sport. 2019.
  12. Eetexpert [Internet]. 2019. Available from: eetexpert.be
  13. Sport Vlaanderen, Kenniscentrum Eetexpert. Eetproblemenindesport.be [Internet]. Available from: eetproblemenindesport.be
  14. Concern H. Eetstoornis, eetprobleem of een gewichtsprobleem? [Internet]. 2019. Available from: https://www.humanconcern.nl/eetstoornis-eetprobleem-of-een-gewichtsprobleem